Κυριακή, 14 Αυγούστου 2016

Πως κατέλαβαν οι Αττίλες την Αμμόχωστο: Η καταλυτική βοήθεια του Κίσιγκερ στην Τουρκία

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, o Χένρι Κισιγκερ και ο πρόεδρος Φόρντ. Φωτογραφία Γραφείου Δημοσίων Πληροφοριών Κύπρου
Με την ευκαιρία της τραγικής επετείου της κατάληψης της Αμμοχώστου από τους Τούρκους Αττίλες, στις 14 Αυγούστου 1974, δημοσιεύουμε απόσπασμα από το βιβλίο “ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ” που έγραψαν οι δημοσιογράφοι Κώστας Βενιζέλος και Μιχάλης Ιγνατίου:
Από τις αρχές του Αυγούστου του 1974, και ενώ όλοι ανέμεναν την σύγκλιση της Διάσκεψη της Γενεύης, οι Τούρκοι είχαν ενημερώσει τους Αμερικανούς για τα σχέδια τους να επεκτείνουν την υπό κατοχή περιοχή και να συμπεριλάβουν στα λάφυρά τους την Αμμόχωστο.
Ο ίδιος ο Μπουλέντ Ετσεβίτ, είχε ομολογήσει στον Χένρι Κίσιγκερ, ότι εάν δεν επιτύχει τους στόχους του στο διαπραγματευτικό τραπέζι, θα τους ολοκληρώσει στο πεδίο των μαχών. Ο Αμερικανός υπουργός γνώριζε ότι οι Τούρκοι θα προχωρήσουν στη δεύτερη φάση της στρατιωτικής επιχείρησης, που είχαν ονομάσει «ΑΤΤΙΛΑΣ ΙΙ» και σύμφωνα με συνεργάτες του και δικά του έγγραφα, που παραμένουν μέχρι σήμερα απόρρητα, δεν ήθελε να τους σταματήσει. Ο Κίσιγκερ ήταν απόλυτος στο θέμα αυτό και πίστευε ότι νομικά η Τουρκία «είχε δίκιο», κάτι που του επιβεβαίωσε εγγράφως και ο νομικός σύμβουλος του Στέϊτ Ντιπάρτμεντ, Χέλμουτ Σόννενφελντ, την επομένη του πραξικοπήματος.
Σ’ όλες τις επαφές, είτε κατευθείαν με τον Κίσιγκερ, είτε μέσω του Αμερικανού πρέσβη, ο Ετσεβίτ ήταν κατηγορηματικός και δεν έκρυψε τους σχεδιασμούς του. Μάλιστα ο Τούρκος πρωθυπουργός είχε εκπλαγεί με την αμερικανική αντίδραση καταδίκης της δεύτερης επίθεσης, που κατέληξε σε κατάληψη του 40% του εδάφους της Κύπρου, καθώς ήταν βέβαιος πως ο Κίσιγκερ του είχε δώσει, έστω και σιωπηλά, την συγκατάθεσή του. Οπως αποκαλύπτεται τώρα, ο Αμερικανός υπουργός άναψε το «πράσινο φως» στη διάρκεια ιδιωτικής συνομιλίας με τον Ετσεβίτ, η οποία δεν καταγράφεται στα αρχεία του Στέϊτ Ντιπάρτμεντ. Ομως, επειδή ο Κίσιγκερ ήταν και σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας, η συζήτηση αυτή διασώθηκε και βρίσκεται στα αρχεία του Λευκού Οίκου. Στα ίδια αρχεία, εντοπίστηκαν συνομιλίες του υπουργού των Εξωτερικών, με τον πρόεδρο Τζέραλντ Φόρντ, και σημειώματα ανώτερων στελεχών του Στέϊτ Ντιπάρτμεντ προς τον κ. Κίσιγκερ.
Το γεγονός ότι ο υπουργός γνώριζε πως επέρχεται η θύελλα, προκύπτει ευθέως και από την τηλεφωνική συνομιλία του με τον Τζέραλντ Φόρντ, που μόλις είχε αναλάβει καθήκοντα μετά την παραίτηση του Ρίτσαρντ Νίξον λόγω του σκανδάλου Γουότεργκέιτ. Το ημερολόγιο έδειχνε 10 Αυγούστου… Η Κύπρος προετοιμαζόταν γιά το τελειωτικό κτύπημα και έλπιζε ότι αυτή τη φορά η Αμερική, θα εμπόδιζε τον Ετσεβίτ. (White House, Απομαγνητοφωνημένο κείμενο, Τηλεφωνική συνομιλία του προέδρου Τζέραλντ Φόρντ με τον Χένρι Κίσιγκερ, 10 Αυγούστου 1974, 3:40 μ.μ.)
ΦΟΡΝΤ: Ναι Χένρι.
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Κύριε Πρόεδρε, συγνώμη που σας ενοχλώ.
ΦΟΡΝΤ: Δεν πειράζει.
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Εχουμε κάποιες εξελίξεις στην Κύπρο. Εως ότου γνωρίζω τον τρόπο με τον οποίο θέλετε να εργάζεστε, σκέφτηκα ότι θα έπρεπε να σας μιλήσω για μερικές απο αυτές τις ενέργειες. Ξέρετε, ότι οι Ελληνες και οι Τούρκοι συναντώνται υπό την αιγίδα των Βρετανών στη Γενεύη και έχουμε εκεί έναν βοηθό υπουργό για να είναι γενικά υποβοηθητικός.
ΦΟΡΝΤ: Τον Σίσκο;
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Οχι, τον Αρτ Χάρτμαν. Ο Βρετανός υπουργός εκπροσωπεί μια κυβέρνηση που έχει ανάγκη να δείξει ότι υπάρχει κινητικότητα, γι αυτό αναζητούν μια γρήγορη επιτυχία και είναι κατά κάποιο τρόπο σαν ταύρος εν υαλοπωλείο. Ο Κάλαχαν δεν είναι πολύ έμπειρος. Οι Τούρκοι θέλουν ένα γρήγορο αποτέλεσμα που να καταλήγει σε διχοτόμηση της νήσου σε ελληνικό και τουρκικό τμήμα, με μια γενικής φύσης ομοσπονδιακή κυβέρνηση που θα είναι πάντως πολύ αδύναμη. Ελέγχουν το 15% του νησιού και επιθυμούν το 30%. Ισως επιχειρήσουν να το αρπάξουν. Μίλησα στον Πρωθυπουργό της Τουρκίας. Ηταν φοιτητής μου, και του είπα ότι δεν θα μπορούσαμε -πραγματικά στις πρώτες 48 ώρες της θητείας σας στην προεδρία- να είμαστε πολύ ήρεμοι έναντι μιας μονομερούς στρατιωτικής ενέργειας.
ΦΟΡΝΤ: Και βέβαια δεν μπορούμε.
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Εάν συμβεί αυτό, ίσως χρειασθεί να αποστασιοποιηθούμε κάτι που έχουμε προσπαθήσει να αποφύγουμε. Ο κίνδυνος για μας είναι στην Τουρκία και γι’ αυτό πρέπει να ελιχθούμε προσεκτικά. Ισως κινηθούν προς πολύ εθνικιστικές θέσεις και οι Σοβιετικοί προσπαθήσουν να το εκμεταλλευθούν αυτό, αλλά δεν μπορούμε να τους επιτρέψουμε να ενεργήσουν μονομερώς. Γράφω μια επιστολή στον Ετσεβίτ. Εχει υποσχεθεί να περιμένει για 24 ώρες. Γράφω στον Ετσεβίτ εκ μέρους μου εξηγώντας πού βλέπω να βρίσκονται οι διαπραγματεύσεις. Οι Τούρκοι προτείνουν δυο περιοχές, μια τουρκική και μια ελληνική. Νομίζω ότι μπορούμε να πιέσουμε τους Ελληνες να αποδεχθούν δυο ή τρεις αυτόνομες τουρκικές περιοχές, αλλά όχι μια ενιαία περιοχή. Κάτι τέτοιο θα απέτρεπε τη μεταφορά πληθυσμών.
ΦΟΡΝΤ: Σωστά.
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Αυτό θα μας έδινε την ευκαιρία να σταματήσουμε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις για αρκετό διάστημα έτσι ώστε να μπορέσουμε να αρχίσουμε να εργαζόμαστε σε επίπεδο υπουργών Εξωτερικών για να δούμε εάν μπορούμε να πετύχουμε συμβιβασμό.
ΦΟΡΝΤ: Νομίζεις ότι η επιστολή στον Ετσεβίτ, πρώτον, θα αποτρέψει μια στρατιωτική επιχείρηση και, δεύτερον, θα οδηγήσει σε κάποια τροποποίηση των απαιτήσεών τους;
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Σωστά. Αυτή τη στιγμή οι Βρετανοί υποστηρίζουν απόλυτα τους Ελληνες και απειλούν ακόμη και με στρατιωτικές ενέργειες εναντίον των Τούρκων, κάτι που είναι από τα πιο ηλίθια πράγματα που έχω ακούσει. Στην Κύπρο έχουν μόνο μερικά Φάντομς και χίλιους περίπου στρατιώτες. Είναι μια καθαρά πολιτική ενέργεια. Δεν θα μπορέσουν να επιτύχουν τίποτα. Θέλουν να αρχίσουν μια κρίση και μετά θα είμαστε αναγκασμένοι να τη λύσουμε και θα επιχειρήσουν να καρπωθούν την επιτυχία.
ΦΟΡΝΤ: Γιατί δεν προχωράς; Θα είμαι εδώ, στην Ουάσιγκτον όλο το Σαββατοκύριακο. Μου ακούγεται λογικό, και θα στηριχθώ στην καλή σου κρίση.
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Εντάξει κ. Πρόεδρε. Εάν συμβεί τίποτα θα σας τηλεφωνήσω. Δεν θα σας απασχολήσω με κάθε τακτική κίνηση.
ΦΟΡΝΤ: Εγκρίνω τη γενική ιδέα.
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Η οποία είναι να υιοθετήσουμε μια θέση μεταξύ της βρετανικής και της ελληνικής και της τουρκικής, έτσι ώστε να βελτιώσουμε τις τουρκικές απαιτήσεις, χωρίς να αφήσουμε τους Τούρκους να υποστηρίξουν ότι εμείς είμασταν αυτοί που τους αποτρέψαμε, αλλά ταυτόχρονα να θεωρούν ότι είμαστε εναντίον μονομερών τουρκικών στρατιωτικών κινήσεων.
ΦΟΡΝΤ: Και να ηρεμήσουμε λίγο τους Βρετανούς φίλους μας.
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Μάλιστα. Θα στείλουμε ένα μήνυμα στον Κάλαχαν.
ΦΟΡΝΤ: Μου ακούγεται λογικό.
ΚΙΣΙΝΓΚΕΡ: Οταν θα φθάσουμε να έχουμε κανονικές πρωινές ενημερώσεις, θα έχω οργανώσει κάθε ενημέρωση έτσι ώστε να μπορούμε να σας λέμε τί αναμένουμε για την κάθε ημέρα. Δεν θα βρίσκεστε μπροστά σε τόσο βραχυπρόθεσμα ερωτήματα, αν και ίσως εμφανίζονται από καιρού εις καιρόν. Θα προχωρήσω πάνω σε αυτή τη βάση.
ΦΟΡΝΤ: Σε ευχαριστώ Χένρι.
Στο μεταξύ, και ενώ συνεχιζόταν η Διάσκεψη της Γενεύης, που άρχισε στις 8 Αυγούστου, οι Τούρκοι άρχισαν να πυκνώνουν ακόμα περισσότερο τις επαφές τους με τους Αμερικανούς, με τους οποίους συζητούσαν το θέμα της προέλασης των δυνάμεων τους στην Κύπρο. Ο πρέσβης της Τουρκίας στην Ουάσιγκτον, Μελίχ Εσενμπέλ, επικοινώνησε με τον Σίσκο αργά το απόγευμα της 12ης Αυγούστου και του ανέφερε, σύμφωνα με σημείωμα που έστειλε ο Αμερικανός υφυπουργός στον Κίσιγκερ, τους λόγους για τους οποίους έπρεπε να επεκταθεί η κατοχική γραμμή. Τόνιζε συγκεκριμένα τα εξής: (Department of State, Confidential, Memorandum for the record, 12 Αυγούστου 1974, 6.45 μ.μ.)
«Η κυβέρνηση της Τουρκίας θεωρεί απολύτως αναγκαίο ότι ο μεγάλος βόρειος τουρκικός θύλακας που φτάνει μέχρι την Αμμόχωστο πρέπει να είναι οικονομικά βιώσιμος. Θα έπρεπε να γίνει συμφωνία, κατ΄ αρχήν, για την δημιουργία του μεγάλου θυλάκου στο βορρά και μετά οι άλλοι θύλακοι μπορούν να αποτελέσουν θέμα περαιτέρω διαπραγματεύσεων».
Σύμφωνα με τον Τούρκο πρέσβη,  υπήρχε, δήθεν, ένα επείγον πρόβλημα στο οποίο η τουρκική κυβέρνηση ήθελε να επισύρει την προσοχή του Χένρι Κίσιγκερ. Υποστήριξε: «Οι Ελληνοκύπριοι οικοδομούν στρατιωτικές οχυρώσεις στις περιμέτρους των μακρινότερων τουρκικών θέσεων. Αυτές οι οχυρώσεις θα έπρεπε να καταστραφούν και οι Ελληνοκύπριοι να αποτραβηχτούν 20 χιλιόμετρα από την τουρκική ζώνη. Κατά την άποψη της τουρκικής κυβέρνησης, η μεγαλύτερη τουρκική στρατιωτική μονάδα στην Κύπρο περιβάλλεται από αυτές τις οχυρωματικές κατασκευές. Η τουρκική κυβέρνηση θέλει επίσης να προειδοποιήσει την κυβέρνηση των ΗΠΑ ότι είναι πολύ ενοχλημένη με τη συμπεριφορά του Ηνωμένου Βασιλείου. Οι Βρετανοί μεταφέρουν επίσης δυνάμεις από άλλες χώρες μέσα στην Κύπρο». (Department of State, Confidential, Memorandum for the record, 12 Αυγούστου 1974, 6.45 μ.μ.) Αντιθέτως με τη στάση της Βρετανίας και τις κινήσεις των Ελληνοκυπρίων, ο Ενσενμπέλ ανέφερε πως «η τουρκική κυβέρνηση εκτιμά τη στάση βοήθειας που υιοθετήθηκε από την κυβέρνηση των ΗΠΑ στην παρούσα κατάσταση».
Την επόμενη μέρα στην Αγκυρα υπήρξαν αλλεπάλληλες τηλεφωνικές επικοινωνίες του Αμερικανού πρέσβη Ρόμπερτ Μακόμπερ, με τον Ετζεβίτ. Ο Τούρκος Πρωθυπουργός είχε καταστήσει σαφές πλέον πως επίκειται προέλαση των κατοχικών δυνάμεων εισβολής. Οι Αμερικανοί ζητούσαν αναβολή σχεδίων για 36 ώρες, χωρίς όμως στα έγγραφα να γίνεται αναφορά για τους λόγους που η Ουάσιγκτον έθετε κάτι τέτοιο. Ο Μακόμπερ είπε στον Ετσεβίτ πώς εάν απέρριπτε την πρόταση, δεν θα είχε απορρίψει απλώς το αίτημα των Ελλήνων και των Ελληνοκύπριων, που άρχιζαν να δείχνουν κάποια κινητικότητα, αλλά επίσης, κάτι πιο σημαντικό, θα είχε απορρίψει τις ΗΠΑ. Ο Ετσεβίτ είπε ότι καταλάβαινε το επιχείρημα. Ωστόσο, εξήγησε πως «αυτός και ο στρατός εργάζονταν μαζί και δεν ήξερε εάν (οι στρατιωτικοί) θα ήταν πρόθυμοι να καθυστερήσουν». Ήταν, είπε, στα όριά του και δεν ήταν καθόλου σίγουρος ότι μπορούσε να πείσει τους στρατιωτικούς. Επανέλαβε ότι ο στρατός ήταν πολύ ανυπόμονος… (Department of State, Confidential, Memorandum for the record, 12 Αυγούστου 1974, 6.45 μ.μ.)
FILE PHOTO: Από την επιμνημόσυνη δέηση υπέρ των πεσόντων αξιωματικών και οπλιτών κατά την τουρκική εισβολή του 1974 που τελέστηκε το στο στρατιωτικό κοιμητήριο στον Τύμβο Μακεδονίτισσας. ΚΥΠΕ, ΚΑΤΙΑ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ
FILE PHOTO: Από την επιμνημόσυνη δέηση υπέρ των πεσόντων αξιωματικών και οπλιτών κατά την τουρκική εισβολή του 1974 που τελέστηκε το στο στρατιωτικό κοιμητήριο στον Τύμβο Μακεδονίτισσας. ΚΥΠΕ, ΚΑΤΙΑ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ
Στο έγγραφο σημειώνονταν τα εξής:
«10.35 τηλεφωνική κλήση, 13 Αυγούστου: Ο Μακόμπερ είπε ότι είχε παραδώσει στον Ετσεβίτ το μήνυμα που είχε λάβει τηλεφωνικώς από το στρατηγό Σκόουκροφτ. Ο Ετσεβίτ είπε πως θα προσπαθήσει αλλά δεν μπορούσε να εγγυηθεί ότι θα κέρδιζε καθυστέρηση 36 ωρών. Ο Ετσεβίτ είπε ότι ανησυχούσε για τις πιέσεις που ασκούσαν οι Ελληνοαμερικανοί για αλλαγή της αμερικανικής θέσης. Ο Μακόμπερ είπε στον Ετσεβίτ ότι ο πρόεδρος και ο υπουργός θα κάνουν αυτό που θεωρούν καλύτερο. Ενώ υπάρχουν πιέσεις και δεν είναι ακριβώς καινούριες, αυτοί δεν θα ετίθεντο υπό έλεγχο.
11.00 τηλεφωνική κλήση, 13 Αυγούστου: Ο Μακόμπερ ξανατηλεφώνησε λίγα λεπτά αργότερα  για να πει ότι είχε άλλη μια συνομιλία με τον Ετσεβίτ. Ο Ετσεβίτ είπε ότι γνώριζε τα όριά του και πότε φτάνει σ’ αυτά, προσωπικά συμμεριζόταν την ανυπομονησία των Τούρκων στρατιωτικών. Οι στρατιωτικοί δεν εμπιστεύονται τους Ελληνοκύπριους ιδιαίτερα τους Έλληνες. Ίσως οι Ελληνοκύπριοι δεν έπαιρναν στρατιωτικά μέτρα στη διάρκεια των 36 ωρών αλλά θα χρησιμοποιούσαν αυτό το διάστημα για να τοποθετηθούν σε βελτιωμένες θέσεις προς το τέλος των 36 ωρών. Επανέλαβε ότι ο στρατός ήταν πολύ ανυπόμονος. Είπε ότι εκείνη τη στιγμή ήταν σε συνεδρίαση και θα ξανατηλεφωνούσε». (Department of State, Confidential, Memorandum for the record, 13 Αυγούστου 1974)
Εκείνες τις μέρες ο Σίσκο δεν απέκλειε το ενδεχόμενο κατάρρευσης της διάσκεψης της Γενεύης, κυρίως λόγω της παθητικής στάσης του προϊσταμένου του. Σε σημείωμα του προς τον Κίσιγκερ, ο υφυπουργός επιχείρησε μάλιστα –μιά πρόταση που απέρριψε κάθετα ο υπουργός Εξωτερικών- να εμπλέξει στο υψηλότερο επίπεδο τους Βρετανούς προτείνοντας επίσκεψη του υπουργού Εξωτερικών, Τζέϊμς Κάλαχαν στην περιοχή με στόχο να αποτρέψει συνέχιση των εχθροπραξιών. Μέσα στα σενάρια των Αμερικανών, όπως τα καταγράφει ο Σίσκο, προκύπτουν δυο σημαντικά στοιχεία: (Department of State, Secret, Cyprus Options, Σημείωμα του Τζόζεφ Σίσκο στον Χένρι Κίσιγκερ, 12 Αυγούστου 1974)
Πρώτον, Οι Βρετανοί μελετούσαν το ενδεχόμενο να οργανώσουν μια αθόρυβη επιχείρηση του ΝΑΤΟ με τη βλέψη να αποτρέψει τις στρατιωτικές εχθροπραξίες και να παρουσιαστεί με κάποιο είδος προτρεπτικής διακήρυξης υπέρ της συνέχισης των διαπραγματεύσεων.
Δεύτερον, Οι Αμερικανοί σκέφτονταν να ενθαρρύνουν τον Κληρίδη και τον Ντενκτάς να διεξάγουν «ανεπίσημες διαβουλεύσεις μεταξύ τους».
Θα ήταν δυνατό, αναφέρει στο σημείωμά του ο Σίσκο, «να τους ενθαρρύνουμε να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους ανεπίσημα για να διαπιστώσουν αν μπορεί να γεφυρωθεί το χάσμα. Αμφότεροι, ο Κληρίδης και ο Ντενκτάς, έχουν συμπεριφερθεί πιο λογικά από ό,τι οι κυβερνήσεις της Τουρκίας ή της Ελλάδας».
Ο Σίσκο ανέφερε περαιτέρω πως ήταν ανάγκη να υπάρξει μια επαφή με τον Μακάριο «για να αποφευχθεί το είδος του ανακατέματος που θα περιπλέξει ακόμη περισσότερο το πρόβλημα». Την ίδια στιγμή ο Αμερικανός υφυπουργός διαπίστωνε πως οι Σοβιετικοί φαίνονταν να είχαν υπαναχωρήσει από την άμεση υποστήριξη προς τον Μακάριο, χωρίς αυτό να το αιτιολογεί. Στο πεδίο των διαπραγματεύσεων και ειδικά για τον δεύτερο γύρο της Γενεύης, με βάση και τις αναφορές του Αρθρουρ Χάρτμαν οι ΗΠΑ καθόρισαν μια στρατηγική, η οποία στηρίχθηκε στη διαπίστωση ότι οι απόψεις των βασικών ηγετών στην Αγκυρα, τη Λευκωσία και την Αθήνα αναφορικά με τη διαμόρφωση της τελικής λύσης του κυπριακού έχουν ξεκαθαριστεί.
Σύμφωνα με τις αμερικανικές εκτιμήσεις «οι προσεγγίσεις του Ετσεβίτ, του Κληρίδη και σε μικρότερο βαθμό του Καραμανλή φαίνεται να προσφέρουν κάποιο κοινό έδαφος που καλύπτει τα ευρύτερα πλαίσια μιας πιθανής λύσης». (Department of State, Secret/EYES ONLY, Η αμερικανική στρατηγική για τον δεύτερο γύρο των συνομιλιών της Γενεύης, 13 Αυγούστου 1974) Ο θεμελιώδης παράγοντας που οι Αμερικανοί έθεταν ως προς τη λύση είναι σαφέστατος και αφορά και το μέλλον της Τουρκίας αλλά και κάποιων πολιτικών προσώπων στην Ελλάδα και την Κύπρο: «Η ενισχυμένη θέση της Τουρκίας στην Κύπρο της παρέχει τον βασικό ρόλο στην επίλυση της προστριβής και πιθανώς για το πολιτικό μέλλον του Καραμανλή και του Κληρίδη» σημείωνε ο Σίσκο σε έγγραφό του προς τον Κίσιγκερ. Σύμφωνα με το έγγραφο «δεν είναι ούτε εφικτό ούτε προς το συμφέρον μας να υπάρξει μια πρόωρη απόσυρση των τουρκικών δυνάμεων εισβολής. Η απόσυρση μπορεί να επέλθει σαν τμήμα νέων διευθετήσεων για το νησί, οι οποίες παρέχουν διαβεβαιώσεις μεγαλύτερης ασφάλειας για την τουρκοκυπριακή κοινότητα και μεγαλύτερο ρόλο εκ μέρους της στη διεξαγωγή των μελλοντικών της υποθέσεων. Ο Κληρίδης, όπως ήταν προβλεπόμενο, το βλέπει αυτό καθαρά και είναι έτοιμος να κάνει την αναγκαία προσαρμογή με τον όρο ότι η Αθήνα θα τον υποστηρίξει». (Department of State, Secret, Cyprus Options, Σημείωμα του Τζόζεφ Σίσκο στον Χένρι Κίσιγκερ, 12 Αυγούστου 1974)
Οι Αμερικανοί διαμόρφωσαν εκείνη τη φάση ένα πλαίσιο συμφωνίας, το οποίο κωδικοποιήθηκε και παρουσιάσθηκε τότε στα εμπλεκόμενα μέρη:
  1. Οι κυπριακές κοινότητες Ελλήνων και Τούρκων θα έπρεπε να ρυθμίσουν τις εσωτερικές τους υποθέσεις σε μια αυτόνομη βάση. Αυτή η θέση στην πραγματικότητα αποτελεί την ομοσπονδιακή λύση που επιζητούν οι Τούρκοι, παρόλο που ο Κληρίδης προτιμά να την αποκαλεί «καντονιακή». Η καλύτερη λύση θα ήταν να μη δοθεί καμιά ταμπέλα και θα μπορούσε να αποκαλείται απλά «Η Συμφωνία της Γενεύης του 1974».
  2. Σε εθνικά και διεθνή θέματα, θα έπρεπε να συντονιστούν οι υπευθυνότητες του Ελληνοκύπριου προέδρου και του Τουρκοκύπριου αντιπροέδρου (Κληρίδης και Ντενκτάς). Αυτή η θέση δίνει στους Τούρκους το δικαίωμα αρνησικυρίας που επιζητούν εδώ και καιρό και το οποίο αρνούνταν επίμονα ο Μακάριος.
  3. Το βασικότερο, κεντρικής σημασίας για τους Τούρκους, θέμα αυτής της συμφωνίας θα είναι ο εκτεταμένος θύλακας Λευκωσίας-Κυρήνειας που τώρα βρίσκεται υπό τουρκικό έλεγχο και ο οποίος θα αποτελούσε το βασικό τουρκικό προπύργιο στο νησί και θα υπηρετούσε ως ασφαλές καταφύγιο σε περιόδους αναταραχής για τους υπόλοιπους Τουρκοκύπριους που είναι διασκορπισμένοι σε άλλα σημεία. Θα πρέπει, επιπρόσθετα, να οριστούν και άλλοι θύλακοι για να τεθούν υπό τουρκικό έλεγχο, το μέγεθος και ο αριθμός των οποίων θα αποτελέσουν θέμα των διαπραγματεύσεων (ίσως πέντε μεγάλες περιοχές στην Αμμόχωστο, στη Λάρνακα, στη Λεμεσό, στην Πάφο και τη Μόρφου).
  4. Η εκπλήρωση της συμφωνίας θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνει τη σταδιακή μείωση των τουρκικών δυνάμεων στο νησί, με την επάνοδο της σταθερότητας σε ένα συμφωνημένο, καθορισμένο επίπεδο και αυτό επίσης είναι θέμα προς διαπραγμάτευση, αλλά θα μπορούσε να είναι της τάξης των 5.000 ανδρών.
  5. Συνταγματική διάταξη θα έπρεπε να απαγορεύει σε κληρικό να υπηρετεί ως πρόεδρος της Κύπρου (αυτό θα έλυνε το πρόβλημα του Μακαρίου ως ατόμου και θα διαβεβαίωνε τους Τούρκους ότι οι παραδοσιακές υπέρ της ένωσης προκαταλήψεις του κλήρου δεν θα έβρισκαν ποτέ ξανά αντανάκλαση σ΄ αυτό το πόστο).
  6. Τα Ηνωμένα ΄Εθνη θα μπορούσαν να αποχωρούν κατά φάσεις, καθώς αρχίζουν να ισχύουν οι νέες κοινοτικές ρυθμίσεις και η υπάρχουσα νέα ισορροπία στο νησί εξασφαλίζει τον αυτο-εφαρμοζόμενο έλεγχο βάσει της καλή τη πίστει εφαρμογής των συμφωνιών. (Department of State, Secret, Cyprus Options, Σημείωμα του Τζόζεφ Σίσκο στον Χένρι Κίσιγκερ, 12 Αυγούστου 1974)
Οι Αμερικανοί θεωρούσαν τότε απόμακρο το ενδεχόμενο να προχωρήσουν οι ιδέες αυτές θεωρώντας κλειδί το εδαφικό, στο οποίο οι Τούρκοι ζητούσαν να διατηρήσουν μια περιοχή πάνω από το 30%. Επί τούτου οι Αμερικανοί προέβαιναν σε μια σειρά εισηγήσεις και έκαναν ασκήσεις επί χάρτου. Σύμφωνα με το το ίδιο έγγραφο «ο μεγάλος θύλακας Λευκωσίας-Κυρήνειας καλύπτει μόνο το 10% περίπου του νησιού και εάν προστεθούν και οι άλλοι πέντε θύλακοι που αναφέρθηκαν παραπάνω θα κάλυπταν περίπου το 15% του νησιού».
Οι Αμερικανοί εργάζονταν για τη μη κατάρρευση της διαδικασίας των συνομιλιών, έδιναν στους Βρετανούς την πρωτοβουλία  καλώντας τους «να στηρίξουν εκείνα τα σημεία συμφωνίας που φαίνεται να υπάρχουν μεταξύ του Κληρίδη και των Τούρκων». Περαιτέρω σημείωναν ότι  «είναι επιθυμητό να κινήσουμε αυτή τη διαδικασία όσο το δυνατό ταχύτερα για να εμποδιστεί η περαιτέρω επιδείνωση της κατάστασης ασφαλείας στο νησί, να μειωθεί η πιθανότητα εισόδου του Μακαρίου ή των Σοβιετικών στη διαδικασία και να υπάρξει το πλεονέκτημα της κυβέρνησης του Κληρίδη στη Λευκωσία». Αυτή η ώθηση, αναφέρει το έγγραφο, είναι αναγκαία διότι «ενώ ο Κληρίδης επιδιώκει γρήγορη πρόοδο και είναι πρόθυμος να κάνει μεγάλες παραχωρήσεις, δεν υπάρχει σημάδι ότι η Αθήνα ή η Αγκυρα βιάζονται και πολύ».
Η επιχειρηματολογία των Αμερικανών προς τους Τούρκους ήταν σαφής και στηρίζετο πρωτίστως στο γεγονός ότι από μια συμφωνία η Αγκυρα θα εξασφάλιζε σαφέστατα πλεονεκτήματα στην Κύπρο. Σύμφωνα με το έγγραφο, «θα έπρεπε να συνεχίσουμε να παροτρύνουμε τους Τούρκους να δείξουν μετριοπάθεια, δίνοντας έμφαση στο ότι τώρα μπορούν να κερδίσουν την ομοσπονδιακή λύση που επιδίωκαν επί μακρόν, με τον όρο μιας ουσιαστικής μόνιμης παρουσίας των τουρκικών στρατευμάτων στην Κύπρο, που θα είναι ικανά να παρέχουν αρκετή προστασία στους συμπατριώτες τους. Θα έπρεπε να τονίσουμε το πλεονέκτημα να επιτύχουν συμφωνία ενώ ο Κληρίδης έχει τον έλεγχο και ενώ κατέχουν τη μέγιστη θέση στρατιωτικής ισχύος στο νησί. Αυτό θα απαιτήσει ιδιαίτερα μια επίδειξη λογικής σχετικά με την έκταση του εδάφους που ζητούν να περιέλθει υπό τον δικό τους έλεγχο. Οι Τούρκοι θα εκτιμήσουν επίσης το επιχείρημα ότι έχουν συμφέρον να μην ταπεινώσουν την κυβέρνηση Καραμανλή. Το 30% φαίνεται μη ρεαλιστικό, αλλά προφανώς αυτό θα πρέπει να διευθετηθεί στις διαπραγματεύσεις». (Department of State, Secret, Cyprus Options, Σημείωμα του Τζόζεφ Σίσκο στον Χένρι Κίσιγκερ, 12 Αυγούστου 1974)
Σε σχέση με την Ελλάδα, ο στόχος των Αμερικανών ήταν να να παροτρύνουν την Αθήνα να εξαλείψει «μιας και διά παντός αυτό το ενοχλητικό πρόβλημα της Κύπρου». Στο σημείωμα αναφέρεται: «Αυτό σημαίνει ότι (η Ελλάδα) θα κάνει κάποιες παραχωρήσεις. Στους Έλληνες χρειάζεται να υπενθυμίσουμε ότι το προηγούμενο καθεστώς τους, φέρει βαριά ευθύνη για την τουρκική επέμβαση και ότι πρέπει να πληρωθεί κάποιο τίμημα γι΄ αυτό». Προς την Αθήνα φαίνεται ότι τόνιζαν και το γεγονός, όπως υποστηρίζουν, «ότι όσο ο Κληρίδης ετοιμάζεται να δεχτεί τις νέες κοινοτικές ρυθμίσεις (αποφεύγουμε τη λέξη «ομοσπονδισμός», για να τους βοηθήσουμε να σώσουν τα προσχήματα) δεν θα έπρεπε να επιχειρήσουν να τον ξεπεράσουν. Το πείραμα του Σαμψών θα έπρεπε να έχει δείξει άπαξ και διά παντός ότι η ένωση δεν είναι εφικτή λύση, παρά μόνο έναντι του τιμήματος της διπλής ένωσης και υποθέτουμε ότι η Ελλάδα βρίσκει τη διπλή ένωση λιγότερο επιθυμητή εναλλακτική λύση από την φόρμουλα του Κληρίδη». (Department of State, Secret, Cyprus Options, Σημείωμα του Τζόζεφ Σίσκο στον Χένρι Κίσιγκερ, 12 Αυγούστου 1974)
Αναφορικά με τον κυπριακό παράγοντα, οι Αμερικανοί σημείωναν την ανάγκη να ενθαρρύνουν τον Κληρίδη «να επιδιώξει τη γραμμή της εποικοδομητικής λογικής που έχει ακολουθήσει και προσφερόμαστε να προσπαθήσουμε να πείσουμε την Αγκυρα να κρατήσει τις εδαφικές της απαιτήσεις σε λογικά πλαίσια». Σημείωναν περαιτέρω ότι πίεζαν τον Ντενκτάς «να παροτρύνει τους συναδέλφους του στην Αγκυρα να κινηθούν γρήγορα προς την αποδοχή της ομοσπονδιακής λύσης που τώρα είναι επιτεύξιμη και να αναγνωρίσουν ότι ο Κληρίδης δεν μπορεί να ακολουθήσει αυτή την πορεία εν όψει παράλογων εδαφικών απαιτήσεων». (Department of State, Secret, Cyprus Options, Σημείωμα του Τζόζεφ Σίσκο στον Χένρι Κίσιγκερ, 12 Αυγούστου 1974)
Σύμφωνα με τους Αμερικανούς «οι Σοβιετικοί θα εξακολουθήσουν να παίρνουν πόζες, αλλά η τακτική τους να αναμειγνύονται μέσω των Ηνωμένων Εθνών μπορεί να χειραγωγηθεί όσο είναι δρομολογημένη η διαδικασία της Γενεύης. Επιπλέον, δεν θα θέλουν να πάρουν μια θέση που θα προκαλούσε δυσκολίες στους Τούρκους, και συνεπώς η χρήση του χαρτιού του Μακαρίου μπορεί να έχει πιθανό αντίκτυπο σε περιστάσεις  κατά τις οποίες θα έχει σημειωθεί αποτυχία της Συνδιάσκεψης. Θα έπρεπε να διατηρήσουμε το διάλογο με τους Σοβιετικούς κυρίως για να αποφύγουμε τη δημιουργία προβλημάτων». (Department of State, Secret, Cyprus Options, Σημείωμα του Τζόζεφ Σίσκο στον Χένρι Κίσιγκερ, 12 Αυγούστου 1974)
Η κατεχόμενη Αμμόχωστος. Φωτογραφία ΚΥΠΕ.
Η κατεχόμενη Αμμόχωστος. Φωτογραφία ΚΥΠΕ.
Στην Ουάσιγκτον, σε συνάντηση του Σίσκο με τον Τούρκο πρέσβη, ο τελευταίος εξέφρασε εκτίμηση για τη θέση των ΗΠΑ, με την οποία καλούσε την Αγκυρα να επιδείξει αυτοσυγκράτηση, τόνισε ωστόσο στο συνομιλητή του ότι δεν ήταν δυνατό για την Τουρκία να καθυστερήσει περισσότερο όσον αφορά τη συζήτηση της ουσίας μιας λύσης στη Γενεύη, αλλιώς «κάτι αναπόφευκτο μπορεί να συμβεί μέσα στην Κύπρο». (Department of State, Τηλεγράφημα του Κίσιγκερ στις πρεσβείες της Αγκυρας, της Αθήνας και της Λευκωσίας και στην αμερικανική μόνιμη αντιπροσωπεία στον ΟΗΕ, στη Γενεύη, 13 Αυγούστου 1974). Ο Εσενμπέλ περιέγραψε την τουρκική θέση σύμφωνα με κατευθύνσεις που είχαν διατυπωθεί νωρίτερα, συμπεριλαμβανόμενης της επιθυμίας για δύο ξεχωριστές οντότητες στο νησί κάτω από μια ανεξάρτητη ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Ο Εσενμπέλ παρουσίασε ένα χάρτη (όχι εντελώς σύγχρονο) που έδειχνε τις περιοχές της Κύπρου που κατείχαν παραδοσιακά οι Τουρκοκύπριοι. Σημείωσε ότι η διχοτόμηση ή η διπλή ένωση ήταν εκτός θέματος εφόσον η τουρκική κυβέρνηση δεν ήθελε άλλο ένα «ελληνικό νησί να περιβάλει την Τουρκία».
Ο Σίσκο απάντησε ότι η τουρκική θέση ήταν απόλυτα κατανοητή συμπεριλαμβανόμενης της σημασίας που αποδιδόταν στο στοιχείο του χρόνου. Όμως, ταυτόχρονα, επρόκειτο για ένα πολύπλοκο ζήτημα το οποίο δεν μπορούσε να ρυθμιστεί εν μια νυκτί. Έχουμε αναφορές για κάποια πρόοδο όσον αφορά την εκπλήρωση της συμφωνίας για τους τουρκικούς θυλάκους και έχουμε μιλήσει στον Ετσεβίτ παροτρύνοντας να δείξει ευελιξία. Δεν υπάρχει σχέδιο των ΗΠΑ, αλλά ελπίζουμε ότι τα ίδια τα μέρη θα προβάλουν διαπραγματεύσιμες προτάσεις. Ο Σίσκο ανέφερε πως οι επαφές που είχε με την τουρκική κυβέρνηση, είχαν ως αποτέλεσμα να μελετήσει ο Ετσεβίτ την πιθανότητα να προτείνει τη δημιουργία μερικών και όχι μιας ενιαίας τουρκικής ζώνης στο νησί.
11 Αυγούστου 1974: Αργά το βράδι, ο Ρότζερ Ντέϊβις ενημερώνει με έκτακτο σημείωμα το Στέϊτ Ντιπάρτμεντ ότι επίκειται νέα τουρκική επίθεση. Και υπόσχεται να επανέλθει με περισσότερες πληροφορίες. Ο Αμερικανός πρέσβης είχε ενημερωθεί από τη διοίκηση της Ειρηνευτικής Δύναμης ότι απαγορεύτηκε η είσοδος του προσωπικού της στις κατεχόμενες περιοχές, που κάλυπταν τότε το 15% του νησιού. Επίσης, οι Τούρκοι δεν επέτρεψαν σε Αμερικανούς και Βρετανούς διπλωμάτες να επισκεφθούν τη κατεχόμενη Λευκωσία. «Κάτι πολύ σοβαρό πρέπει να συμβαίνει», έγραφε ο πρέσβης.
Δεν είχε άδικο, όπως αποδείχθηκε την επομένη. Στενός συνεργάτης του Ντέϊβις, που δεν κατονομάζεται στο τηλεγράφημα συναντήθηκε με στρατιωτικούς υπαλλήλους της βρετανικής πρεσβείας, ένας εκ των οποίων υπαγόταν στη Διεύθυνση Μυστικών Υπηρεσιών, οι οποίοι αποκάλυψαν ότι ανέμεναν άμεσα «επανάληψη τουρκικής στρατιωτικής επιχείρησης». (Department of State, Τηλεγράφημα του Ρότζερ Ντέϊβις στον Χένρι Κίσιγκερ, Κοινοποίηση στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας, 12 Αυγούστου 1974). Είχαν βασίσει τη θέση τους αυτή, σε πολύ καλή πληροφόρηση που είχαν από Τούρκους στρατιωτικούς, οι οποίοι είχαν κάνει την εξής ανάλυση: «Αποδεχόμενοι ότι οι διπλωμάτες στη Γενεύη, αποδείχθηκαν ανίκανοι να κερδίσουν με ειρηνικά μέσα όσα υποσχέθηκαν οι Τούρκοι στρατηγοί να καταλάβουν με πόλεμο, είμαστε βέβαιοι ότι ο Ετσεβίτ και ο Γκιουνές θα αναγκαστούν να υποκύψουν στις πιέσεις των στρατιωτικών». Οι Βρετανοί ήταν βέβαιοι ότι ο Τούρκος πρωθυπουργός είπε ήδη στον Γκιουνές να βρει δικαιολογία γιά να τινάξει τον διάλογο στον αέρα. Στην ίδια ανάλυση, οι Τούρκοι στρατιωτικοί κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι οι στρατηγοί «οσμίζονταν» περίπατο και δεν θα έχαναν την ευκαιρία να αποδείξουν ότι ηγούντο αξιόμαχου στρατεύματος.
Στο σημείωμα του, ο Ντέϊβις έγραφε και τα εξής:
«Εχουμε ενδείξεις ότι κάτι κινείται, κάτι γίνεται. Τις τελευταίες δύο ημέρες (σ.σ. από τις 9-10 Αυγούστου), ο διοικητής των τουρκικών δυνάμεων απαγορεύει κάθε πρόσβαση σε ξένους επισκέπτες στις περιοχές εκτός της Λευκωσίας. Ξεκάθαρα κάτι μαγειρεύουν που δεν θέλουν να το δουν οι ξένοι. ‘Η πρόκειται για περαιτέρω εκστρατεία εκκαθάρισης των Ελληνοκυπρίων κατοίκων των περιοχών αυτών, ή είναι αυτό που φοβόμαστε: είναι ένδειξη για τρομακτική αλλαγή των σχεδίων των τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων».
Ο Αμερικανός πρέσβης, που εκείνες τις κρίσιμες μέρες χρησιμοποίησε δεκάδες φορές την ασφαλή τηλεφωνική γραμμή γιά να συνομιλήσει με τον Κίσιγκερ και τον Σίσκο, σε νέο τηλεγράφημα του, την ίδια ημέρα, πληροφορούσε τους προϊσταμένους του και για τις κινήσεις του τουρκικού στρατού, που αποδείκνυαν ότι υλοποιούνται οι σχεδιασμοί του Ετσεβίτ. Στη συνομιλία του με τον Σίσκο, είπε στον υφυπουργό ότι «ίσως να πρόκειται για ψυχολογικό πόλεμο των Τούρκων, λόγω των συζητήσεων στη Γενεύη, αν και δεν το πιστεύω». Στο τηλεγράφημα του, σημείωνε τα εξής:
«Ανδρες της ΟΥΝΦΙΚΥΠ μέτρησαν 50-70 άρματα μάχης μεταξύ του Μπογαζίου και του χωρίου Ορτάκου, στην ανατολική πλευρά του δρόμου. Είδαν αυξημένη κίνηση στρατευμάτων. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η τεράστια αυτή δύναμη θα χρησιμοποιηθεί γιά πιθανή στρατιωτική κίνηση προς το τουρκικό χωριό Σατός (Chatos), που σημαίνει ότι θα αυξήσει δραματικά την περιοχή η οποία θα είναι κάτω από τουρκικό στρατιωτικό έλεγχο». (Department of State, Τηλεγράφημα του Ρότζερ Ντέϊβις στον Χένρι Κίσιγκερ, Κοινοποίηση στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας, 12 Αυγούστου 1974).
Στις 13 Αυγούστου, ο Τούρκος Πρέσβης επισκέφθηκε εκ νέου τον Σίσκο και του διαβίβασε μήνυμα από τον Ετσεβίτ. Εγραφε ο Τούρκος πρωθυπουργός: Σε όλες τις φάσεις του κυπριακού, η τουρκική κυβέρνηση είχε δώσει ευσυνείδητη προσοχή στη συνεργασία με την κυβέρνηση των ΗΠΑ και στο να ακολουθεί τις υποδείξεις του Κίσιγκερ. Στη σκέψη των Τούρκων ηγετών ήταν η διατήρηση της ειρήνης στην περιοχή, οι συμμαχικές υποχρεώσεις της Τουρκίας και το γεγονός ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις ήταν εξαρτημένες από τα ίσα δικαιώματα μεταξύ των Ελλήνων και των Τούρκων στην Κύπρο. Όμως, σύμφωνα με τον Εσενμπέλ, «η Ελλάδα αρνήθηκε να συνεργαστεί με την Τουρκία γι΄ αυτό το σκοπό και η τουρκική κυβέρνηση ήταν υποχρεωμένη να αναλάβει αναγκαία δράση. (Department of State, Τηλεγράφημα του Κίσιγκερ στις πρεσβείες του Λονδίνου, του Παρισιού, της Αγκυρας, της Αθήνας και της Λευκωσίας και στις αμερικανικές μόνιμες αντιπροσωπείες στον ΟΗΕ, στη Νέα Υόρκη και τη Γενεύη, 14 Αυγούστου 1974)  Η τουρκική κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη στην κυβέρνηση των ΗΠΑ για τις εποικοδομητικές προτάσεις που έχει διατυπώσει και ελπίζει ότι αυτό θα είναι προάγγελος για πιο γόνιμες σχέσεις στο μέλλον. Είναι προς το αμοιβαίο όφελος της κυβέρνησης των ΗΠΑ και της τουρκικής κυβέρνησης να μη διεθνοποιηθεί το κυπριακό». Αναφερόμενος στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, ο Εσενμπέλ δήλωσε ότι είχε λάβει προηγουμένως οδηγίες να ζητήσει την υποστήριξη της κυβέρνησης των ΗΠΑ να μην επαναληφθεί ούτε να επιτραπεί να έρθει προς συζήτηση στο συμβούλιο Ασφαλείας το κυπριακό.
Ωστόσο, εάν συνεδριάσει το Συμβούλιο Ασφαλείας με αυτό το θέμα στην τρέχουσα περίσταση, ο Εσενμπέλ δήλωσε ότι ο πρωθυπουργός της Τουρκίας ζητά από την κυβέρνηση των ΗΠΑ να μην επιτρέψει να παρθεί καμιά απόφαση στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ η οποία θα στρεφόταν εναντίον της χώρας του. Εν συντομία, ο Εσενμπέλ δήλωσε πως η τουρκική κυβέρνηση προσδοκούσε να χρησιμοποιήσει η Ουάσιγκτον το βέτο της σε μια τέτοια περίπτωση.
Ο Αμερικανός υφυπουργός σχολίασε ότι έχουν προσπαθήσει να συνεργαστούν πλήρως σ΄ αυτή την πολύ δύσκολη κατάσταση. Οι εντατικές ανταλλαγές απόψεων μεταξύ της αμερικανικής και της τουρκικής κυβέρνησης «έχουν καταλήξει σε μεγάλο βαθμό κατανόησης και εμείς έχουμε την πρόθεση να συνεχίσουμε με το ίδιο πνεύμα στο μέλλον». Αναφορικά με το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, αυτό συνήλθε πολύ γρήγορα και όλα τα μέλη ευνοούσαν μια άμεση συνεδρίαση και δράση, είπε ο Σίσκο και πρόσθεσε: «Η κυβέρνηση της Τουρκίας θα διαπιστώσει ότι συνολικά η βασική μας προσέγγιση στο Συμβούλιο Ασφαλείας είναι κυρίως έκφραση λύπης και όχι θυμού». Ο Σίσκο πληροφόρησε τον Εσενμπέλ ότι η απόφαση του Σ.Α. είχε υιοθετηθεί ομόφωνα και του έδωσε το κείμενο. Εξήγησε ότι η πρωτεύουσα ανησυχία των Αμερικανών ήταν ότι το αποτέλεσμα δεν θα έπρεπε να είναι υπό μορφή οποιασδήποτε δράσης, η οποία θα μπορούσε να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης από δυνάμεις εχθρικές προς τις ΗΠΑ. Ο Σίσκο υπενθύμισε στον Εσενμπέλ ότι είχαν πει στην τουρκική κυβέρνηση πως «δεν μπορούσαμε να υποστηρίξουμε την Τουρκία στο Συμβούλιο Ασφαλείας, εάν αυτή επέλεγε τη στρατιωτική λύση. Εάν είχαμε πράξει διαφορετικά, θα είχαμε απομονωθεί».
Ο Σίσκο έδωσε έμφαση στο ότι έτσι ακριβώς είχαν δείξει κατανόηση σε σχέση με τα αμοιβαία τους συμφέροντα και ανάμεναν ότι Αγκυρα θα κατανοήσει την κατάσταση της αμερικανικής κυβέρνησης και πρόσθεσε τα εξής θέλοντας να δείξει πως η ψήφος των ΗΠΑ ήταν περισσότερο κίνηση τακτικής και όχι ουσίας: «Δεν πρόκειται να δράσουμε υπό την πίεση των Σοβιετικών ή να επιτρέψουμε να άγεται και να φέρεται η τουρκική κυβέρνηση από αυτούς. Αλλά η κυβέρνηση της Τουρκίας πρέπει να δείχνει κατανόηση όταν ψηφίζουμε τέτοιες αποφάσεις. Είναι επίσης σημαντικό για την τουρκική κυβέρνηση να κατανοήσει  ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ δεν πήρε την πρωτοβουλία γι’ αυτό το θέμα.  Δεν συμφέρει την κυβέρνηση της Τουρκίας να χάσουν οι ΗΠΑ την καλή τους πίστη σε ολόκληρη την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου». Ο Σίσκο ζήτησε από τον Εσενμπέλ να εξηγήσει τη θέση των ΗΠΑ πλήρως και με κατανόηση στον Ετσεβίτ , πράγμα που ο Τούρκος πρέσβης υποσχέθηκε πως θα έκανε». (Department of State, Τηλεγράφημα του Κίσιγκερ στις πρεσβείες του Λονδίνου, του Παρισιού, της Αγκυρας, της Αθήνας και της Λευκωσίας και στις αμερικανικές μόνιμες αντιπροσωπείες στον ΟΗΕ, στη Νέα Υόρκη και τη Γενεύη, 14 Αυγούστου 1974
Τις ίδιες μέρες, η Κύπρος έδινε τη δική της μάχη παντού. Οι ηγέτες της έβλεπαν την θύελλα να έρχεται, αλλά ήταν ανήμποροι να την σταματήσουν μόνοι τους. Ο Νίκος Δημητρίου επισκέφθηκε επανηλειμμένα τον Σίσκο. Στις 13 Αυγούστου τον προειδοποίησε ότι οι Τούρκοι προετοιμάζονταν για την επανάληψη των συγκρούσεων στο νησί, αναπτύσσοντας ξανά δυνάμεις σε πολλές περιοχές.  Ο Κύπριος πρέσβης είπε ότι η κατάσταση είναι πολύ σοβαρή από στρατιωτικής όσο και από πολιτικής απόψεως, και παρουσιάζει τον κίνδυνο της «γενοκτονίας». Σε κάποια στιγμή της συζήτησης, ο πρέσβης δεν άντεξε και δάκρυσε μπροστά στο Σίσκο. (Department of State, Τηλεγράφημα του Κίσιγκερ στις πρεσβείες του Λονδίνου, του Παρισιού, της Αγκυρας, της Αθήνας και της Λευκωσίας και στις αμερικανικές μόνιμες αντιπροσωπείες στον ΟΗΕ, στη Νέα Υόρκη και τη Γενεύη, 13 Αυγούστου 1974)
Ο υφυπουργός απάντησε ότι εάν αποτύχουν οι συνομιλίες στη Γενεύη, θα μπορούσαν κάλλιστα να ξεσπάσουν και πάλι μάχες. Γι΄ αυτό το λόγο, όπως είπε, οι ΗΠΑ εξακολουθούν να παίζουν ενεργό ρόλο στο να ενθαρρύνουν μια -κατόπιν διαπραγμάτευσης- συμφωνία. Προτρέψαμε, συνέχισε, ακόμη και σήμερα διά τηλεφώνου να δοθεί επαρκής χρόνος για τη μελέτη των προτάσεων που διατυπώνονται στη Γενεύη, αν και σε μια πιό επείγουσα βάση. Τέτοιες προτάσεις, είπε ο Σίσκο, θα έπρεπε να παρουσιάζονται σε μια βάση του δίνω-και-παίρνω και όχι σε μια βάση του παίρνω-ή-φεύγω. Ελπίζουμε ότι μπορούν να καταλήξουν σε συνεννόηση όσον αφορά τη βόρεια ζώνη που επιθυμεί η Τουρκία και να επιτρέψει περαιτέρω πρόοδο ώστε να επιτευχθεί μια λύση μέσα από τις διαπραγματεύσεις, ανέφερε προς τον Κύπριο συνομιλητή του.
Ο Σίσκο σχολιάζοντας τα όσα του είπε ο Δημητρίου για την πρόθεση της Ελλάδας να προσφύγει στο Συμβούλιο Ασφαλείας σε περίπτωση κατάρρευσης των συνομιλιών, ήταν κατηγορηματικός: «Θα ήταν σοβαρό λάθος αυτή τη στιγμή. Η ενέργεια αυτή θα έδινε απλώς την ευκαιρία σε εξωτερικές δυνάμεις, ιδιαίτερα στη Σοβιετική Ένωση, να εισαγάγουν περιπλοκές στο Κυπριακό. Αλλες εναλλακτικές λύσεις δεν είχαν εξαντληθεί και η εσπευσμένη κίνηση προς το Συμβούλιο Ασφαλείας θα αποτελούσε κακό υπολογισμό».
Την επόμενη μέρα, όταν είχε σχεδόν ολοκληρωθεί η δεύτερη τουρκική επιχείρηση, ο Δημητρίου πήγε και πάλι στο Σίσκο και όπως περιγράφεται από το πρακτικό της συνάντησης ο Κύπριος πρέσβης ήταν πολύ αναστατωμένος, καθώς εξέφραζε τη βαθιά πικρία και απογοήτευση της κυβέρνησής του για την τουρκική στρατιωτική δράση. Αναφέρθηκε στην απελπισία που κυριαρχεί την ηγεσία και το λαό του νησιού και συνέκρινε την τουρκική ενέργεια με εκείνη του Χίτλερ στην Τσεχοσλοβακία. (Department of State, Τηλεγράφημα του Κίσιγκερ στις πρεσβείες του Λονδίνου,  της Αγκυρας, της Αθήνας και της Λευκωσίας και στις αμερικανικές μόνιμες αντιπροσωπείες στον ΟΗΕ, στη Νέα Υόρκη και στο ΝΑΤΟ, στις Βρυξέλλες στις 14 Αυγούστου 1974) Ο Κύπριος διπλωμάτης κατηγόρησε ευθέως την Ουάσιγκτον ότι μπορούσε να είχε αποτρέψει την τουρκική κίνηση. Ο Δημητρίου ήταν σε έξαλλη κατάσταση. Συμπερασματικά, είπε πως η κυπριακή κυβέρνηση ζητούσε όλη τη δυνατή βοήθεια από τους Αμερικανούς για να διατηρηθεί η Κύπρος ως ανεξάρτητο κράτος.
Ο Σίσκο διαβεβαίωσε τον Δημητρίου ότι το θέμα της Κύπρου ήταν πρώτης προτεραιότητας για τον Κίσιγκερ και τον πρόεδρο Τζέραλντ Φορντ και ότι ο υπουργός είχε επιδοθεί σε μια εντατική διπλωματική δραστηριότητα με όλα τα μέρη ώστε να προσπαθήσει να εμποδίσει την επανάληψη των εχθροπραξιών και να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις. Η αμερικανική κυβέρνηση, τόνισε ο υφυπουργός, ξεκαθάρισε τη θέση της στην Τουρκία μέσω κατ΄ ιδίαν επικοινωνιών και τέλος μέσω της δήλωσης προς τα μέσα ενημέρωσης, στις 13 Αυγούστου.
Το μεσημέρι της επόμενης μέρας, ο Καναδός πρεσβευτής Καντιέ επισκέφθηκε τον Σίσκο για να λάβει πληροφορίες για τις εξελίξεις στην Κύπρο. Ο υφυπουργός ανασκόπησε τις εξελίξεις των περασμένων τραγικών ημερών, αρχίζοντας με τις ενδείξεις της 10ης Αυγούστου ότι η Τουρκία ίσως προετοίμαζε στρατιωτική δράση. Είπε: «Από εκείνη την ημέρα και ακολούθως, ο υπουργός μίλησε στον Ετσεβίτ τηλεφωνικώς ζητώντας του να δείξει ευελιξία, να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις και να καθυστερήσει τη μελέτη στρατιωτικής δράσης. Υπέδειξε ότι οι ΗΠΑ δεν θα υποστήριζαν την Τουρκία στα Ηνωμένα Εθνη, εάν κατέφευγε στη βία. Την προηγούμενη ημέρα, την 13η Αυγούστου υπήρξαν πρόσθετα σημάδια ότι η Τουρκία προετοίμαζε μια στρατιωτική κίνηση για το επόμενο πρωί, εάν οι τουρκικές απαιτήσεις δεν ικανοποιούνταν στη Γενεύη. Αυτές οι απαιτήσεις ήταν να δοθεί αυτονομία στους Τουρκοκύπριους εντός μιας ή περισσότερων ζωνών που θα συνέθεταν το ένα τρίτο του νησιού», τόνισε στον Καναδό πρέσβη. (Department of State, Τηλεγράφημα του Κίσιγκερ σ’ όλες τις πρεσβείες των χωρών-μελών του ΝΑΤΟ, 16 Αυγούστου 1974)
Στη διάσκεψη της Γενεύης, η πρόθεση της τουρκικής πλευράς ήταν πρόδηλη. Αποσκοπούσε πρωτίστως να οδηγήσει τη συνάντηση σε ναυάγιο, έτσι ώστε να μπορέσει να προχωρήσει στην ολοκλήρωση των σχεδίων της με την κατάληψη του 37% του νησιού. Οι Τούρκοι κατάθεσαν δυο σχέδια επίλυσης του Κυπριακού, ένα από τον Γκιουνές κι ένα από τον Ντενκτάς. Αμφότερα τα σχέδια προέβλεπαν ότι ένα ποσοστό εδάφους 34% θα παρέμεινε υπό τους Τούρκους και αποτέλεσαν εν πολλοίς προπομπό της σημερινής «Γραμμής Αττίλα». Το σχέδιο Ντενκτάς προέβλεπε όπως η Κυπριακή Δημοκρατία, που θα αποτελεί ένα ανεξάρτητο διεθνιστικό κράτος, θα συνίσταται από δύο ομοσπονδοποιημένα κράτη με πλήρη έλεγχο και αυτονομία στα οικεία γεωγραφικά όρια. Η έκταση του τουρκοκυπριακού ομόσπονδου κράτους, ανέφερε το σχέδιο Ντενκτάς, θα κάλυπτε το 34% (θα άρχιζε από την περιοχή Λιμνίτη και Λεύκας και μέσω της Λευκωσίας θα κατέληγε στο λιμάνι της Αμμοχώστου. Το σχέδιο Γκιουνές περιελάμβανε πρόταση για έξι καντόνια (πολυπεριφερειακή ομοσπονδία). Η κυρίως τουρκική επαρχία θα ήταν η περιοχή που κάλυπτε τα Πάναγρα, τη Μύρτου, τον Ασώματο, τη Σκυλλούρα, το Γερόλακκο, την τουρκική συνοικία της Λευκωσίας, τη Μόρα, την Αγκαστίνα, τα Γέναγρα, τη Μάραθα, τους Στύλλους, τη Λίμνη καθαρού νερού, το τουρκικό τμήμα της πόλης της Αμμοχώστου, και την βορειοδυτική γραμμή που δεν περιλαμβάνει την τοποθεσία Γαλούνια και περιλαμβάνει την Κώμη Κεπήρ, τον Άγιο Ευστάθιο και δεν περιλαμβάνει τα Γαστριά. Ως καντόνια περιελάμβανε τη Λεύκα, και περιοχές στην Πόλη Χρυσοχούς, στη Πάφο, τη Λάρνακα και την Καρπασία.
Η ελληνοκυπριακή πλευρά η οποία, εκτός από τον Κληρίδη αποτελείτο από τον Κρίτωνα Τορναρίτη, τον Μιχ. Τριανταφυλλίδη και τον Τάσο Παπαδόπουλο συνέταξε δικές της προτάσεις, οι οποίες έθεταν θέμα κεντρικής κυβερνήσεως, ενώ υποστήριζε πως «η ελληνική και η τουρκική κοινότητα θα ασκούν τις εξουσίες και τις αρμοδιότητες τους στις περιοχές που αποτελούνται από καθαρά ελληνικά και τουρκικά χωριά και δήμους αντιστοίχως». Η πρόταση απορρίφθηκε και ο Γκιουνές επανήλθε με συμπληρωματική, η οποία δεν απείχε από τις προηγούμενες. Οι Τούρκοι επέμειναν στο 34% του εδάφους.
Η κατάρρευση της διάσκεψης ήταν θέμα χρόνου. Ο Κάλαχαν σε μια προσπάθεια να διατηρήσει εν ζωή τη σύνοδο έδωσε διαβεβαιώσεις στον Κληρίδη και τον Μαύρο πως εάν αποδέχονταν την αρχή των δυο ζωνών δεν θα υπήρχε νέα προέλαση. Γιά το θέμα αυτό, ο Κληρίδης είπε: «Ο Κάλαχαν ενημέρωσε τον Κίσιγκερ για τις προτάσεις που υπέβαλαν οι Τούρκοι. Του τόνισε ότι προέβλεπε ναυάγιο. Η γνώμη του Κίσιγκερ ήταν να δεχθούμε μια από τις προτάσεις των Τούρκων χωρίς όμως αποδοχή του προτεινόμενου εδαφικού ποσοστού. Κατά τον Κίσιγκερ αποδοχή μιας των προτάσεων θα είχε σαν αποτέλεσμα την αποφυγή του ναυαγίου της διασκέψεως και θα οδηγούσε στη συζήτηση για το ποσοστό και άλλων συναφών θεμάτων. Το θέμα όμως είχε προέκταση. Οι Τούρκοι ζητούσαν αμέσως μετά την αποδοχή των προτάσεων, το ζητούμενο ποσοστό εδάφους, να τεθεί υπό τουρκικό έλεγχο. Κάτι τέτοιο όμως θα σήμαινε αποδοχή από μας της τουρκικής κατοχής και θα απέκλειε κάθε δικαίωμα καταγγελίας της εισβολής εφόσον η κατοχή των εδαφών θα γινόταν με τη συγκατάθεσή μας». (Ιστορική Εγκυκλοπαίδεια της Κύπρου)
Ο Κληρίδης ζήτησε 36 ώρες αναβολή για να απαντήσει, αλλά η τουρκική πλευρά δεν έδωσε χρονικά περιθώρια στην ελλληνική πλευρά Η κατάρρευση της διάσκεψης ήταν γεγονός. Ο Γκιουνές εγκατέλειψε τη θέση του και τηλεφώνησε στον Ετζεβίτ: «Η Αισέ μπορεί να πάει διακοπές», του είπε. Το σύνθημα αυτό συνιστούσε το πράσινο φως για τη δεύτερη φάση της εισβολής.
14 Αυγούστου 1974: Ηταν τελικά η πλέον τραγική μέρα στην ιστορία της Κύπρου. Σύμφωνα με Αμερικανό διπλωμάτη, που συμμετείχε στην ομάδα του Κίσιγκερ, «είναι πιό τραγική και από την 20η Ιουλίου». Την προηγούμενη ημέρα, ο Κίσιγκερ κάλεσε στο γραφείο του –όπως έκανε πάντα όταν βρισκόταν ενώπιον κρίσεων- το νομικό σύμβουλο του Στέϊτ Ντιπάρτμεντ, Helmut Sonnenfeldt. Του εξηγεί τα, μέχρι εκείνης της στιγμής, δεδομένα, προβλέπει αδιέξοδο στις συνομιλίες της Γενεύης –επιβεβαιώνεται μερικές ώρες αργότερα- και ζητά τη γνώμη του πως να αντιμετωπίσει την κατάσταση, εάν όντως ο Ετσεβίτ διατάξει τον Γκιουνές να αποχωρήσει από τις συνομιλίες. Στη διάρκεια της συνάντησής τους, ο υπουργός διέκοπτε συνέχεια τη συζήτηση, και ομιλούσε με τον Βρετανό ομόλογό του, Τζέϊμς Κάλλαχαν, με τον Γλ. Κληρίδη, τον Ετσεβίτ, τον Ελληνα υπουργό Εξωτερικών, Γεώργιο Μαύρο, με όλους γενικά τους πρωταγωνιστές του Κυπριακού. Οι στιγμές είναι δύσκολες, αλλά –σύμφωνα με τον Αμερικανό διπλωμάτη- ο Κίσιγκερ δεν αγωνιά ιδιαίτερα.
http://mignatiou.com/2016/08/pos-katelavan-i-attiles-tin-ammochosto-i-katalitiki-voithia-tou-kisigker-stin-tourkia/