Με βάση τα παραπάνω, ο ρόλος της Αθήνας είναι ξεκάθαρος: Η χώρα μας, μακράν των μηχανιστικών προσεγγίσεων για αλλαγή συμμαχιών στη Μέση Ανατολή, έχει κάθε λόγο να μεσολαβήσει ανάμεσα στην Αγκυρα από την μια μεριά και τις ΗΠΑ - Ισραήλ από την άλλη, ώστε σε πρώτη φάση τουλάχιστον να μην κλιμακωθεί η ένταση ανάμεσα στις δύο πλευρές. Με αυτό τον τρόπο η Ελλάδα έχει το περιθώριο, ασκώντας πολυμερή διπλωματική δράση, να αναγνωριστεί από όλους τους εμπλεκόμενους στην περιφερειακή σύγκρουση που εκτυλίσσεται στην περιοχή, ως σημαντικός παράγων σταθερότητας.
Η ενεργός παρουσία της Αθήνας στην ευρύτερη Μέση Ανατολή αναδεικνύεται σε επείγουσα διπλωματική προτεραιότητα σε μία στιγμή κατά την οποία πυκνώνουν οι εντάσεις στην περιοχή και εκτυλίσσεται, όπως κατέδειξε το αιματηρό επεισόδιο στα σύνορα Ισραήλ-Λιβάνου πριν από λίγες βδομάδες, μία διευρυμένη περιφερειακή σύγκρουση -το σενάριο της οποίας εκτίθεται στην πρόσφατη έκθεση του International Crisis Group με τον τίτλο «Drums of War» («Τύμπανα Πολέμου»)- με την εμπλοκή της Συρίας του Ιράν αλλά και την αναπόφευκτη σε πρώτη φάση, ας μας επιτραπεί να προσθέσουμε, πολιτική εμπλοκή της Αγκυρας
Εσωτερική αντιπαράθεση
Τα παραπάνω λαμβάνουν χώρα ταυτόχρονα με την όξυνση της εσωτερικής σύγκρουσης στην Τουρκία, με την επιλογή της νέας στρατιωτικής ηγεσίας να έχει βαθύνει το χάσμα ανάμεσα στον Ερντογάν και το κεμαλικό κατεστημένο, αλλά και τις βέβαιες βαρύνουσες γεωπολιτικές παρενέργειες της εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων φυσικού αερίου που έχουν εντοπισθεί στην Ανατολική Μεσόγειο σε περιοχή που ανήκει στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη του Ισραήλ, της Κύπρου, του Λιβάνου και της Αιγύπτου.
Επιπλέον στην Αγκυρα κυριαρχεί η βεβαιότητα ότι το Ισραήλ έχει υποκινήσει την πρόσφατη αναζωπύρωση της δραστηριότητας του ΡΚΚ, το οποίο με ορμητήριο το βόρειο Ιράκ έχει πυκνώσει την ένοπλη δράση του στην Νοτιοανατολική Τουρκία.
Τα παραπάνω δεδομένα υπαγορεύουν την ελληνική δραστηριοποίηση: Εφόσον κυριαρχήσει η σημερινή διολίσθηση προς την αντιπαράθεση και τη σύγκρουση και παγιωθεί μια κρίση εμπιστοσύνης στις σχέσεις Αγκυρας-Ουάσιγκτον, αλλά και μια πολιτική και στρατιωτική, μέσω τρίτων, σύγκρουση Τουρκίας ? Ισραήλ, τότε είναι σαφές ότι οι ελληνοτουρκικές διαφορές και το Κυπριακό θα βρεθούν σε άμεση αλληλεξάρτηση από τις διακυμάνσεις της αντιπαράθεσης του Ερντογάν με τον Ομπάμα και τον Νετανιάχου.
Με βάση τα παραπάνω, ο ρόλος της Αθήνας είναι ξεκάθαρος: Η χώρα μας, μακράν των μηχανιστικών προσεγγίσεων για αλλαγή συμμαχιών στη Μέση Ανατολή, έχει κάθε λόγο να μεσολαβήσει ανάμεσα στην Αγκυρα από την μια μεριά και τις ΗΠΑ - Ισραήλ από την άλλη, ώστε σε πρώτη φάση τουλάχιστον να μην κλιμακωθεί η ένταση ανάμεσα στις δύο πλευρές.
Η ευκαιρία
Ακόμη και στην περίπτωση που η προσπάθεια αυτή δεν τελεσφορήσει, πρέπει να επιδιωχθεί να εμπεδωθεί κλίμα εμπιστοσύνης, ώστε η Αθήνα να αναγνωρισθεί από όλους τους εμπλεκόμενους ως παράγων σταθερότητας. Ετσι, η αναβάθμιση της διμερούς συνεργασίας με το Ισραήλ δεν προβάλλει ως επιλογή στρατοπέδου σε μία αντιπαράθεση που η Αθήνα απεύχεται, αλλά ως προϋπόθεση κατοχύρωσης μεσολαβητικού ρόλου.
Δίαυλος επικοινωνίας
Τα παραπάνω δεδομένα που σκιαγραφούν τη γενικότερη εικόνα δεν θα πρέπει να τροφοδοτήσουν αυταπάτες όσον αφορά την πραγματική εμβέλεια της όποιας ελληνικής διπλωματικής δραστηριοποίησης. Απλώς, σε ένα παιχνίδι που γίνεται ολοένα και πιο περίπλοκο, μια χώρα του ειδικού βάρους της Ελλάδας μπορεί με τους σωστούς χειρισμούς να προβάλει ως σημαντικός δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ των εμπλεκομένων.
Το ειδύλλιο Τουρκίας - ΗΠΑ έγινε κρίση εμπιστοσύνης
Με ανοικτά, ταυτόχρονα, τα μέτωπα της εμπλοκής σε Ιράκ και Αφγανιστάν, είναι φανερό ότι ο Λευκός Οίκος δεν είχε την πολυτέλεια να συγκρουσθεί με το φιλοϊσραηλινό λόμπι.
Πώς έφθασε η Ουάσιγκτον στη σημερινή κρίση εμπιστοσύνης με την Αγκυρα; Οφείλεται η εξέλιξη αυτή αποκλειστικά και μόνον στις μηχανορραφίες του παντοδύναμου φιλοϊσραηλινού λόμπι; Οπως πάντα, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη...
Ομιλία Ομπάμα
Την Ανοιξη του 2009, όλα έδειχναν ότι μία νέα εποχή ξεκινά στις σχέσεις ΗΠΑ - Τουρκίας με τον Ομπάμα να επιλέγει την Κωνσταντινούπολη ως πρώτο προορισμό των επισκέψεών του στο εξωτερικό. Στη βαρυσήμαντη εκεί ομιλία του, η επιρροή της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή, μακράν του να θεωρείται παρενόχληση, προβαλλόταν ως πολύτιμη συνεισφορά της Αγκυρας στη διαφύλαξη των αμερικανικών και δυτικών συμφερόντων στην ευρύτερη περιοχή.
Εσωτερικές σκοπιμότητες
Πώς φθάσαμε, λοιπόν, στη σημερινή κρίση εμπιστοσύνης; Η απάντηση βρίσκεται στη διαπίστωση ότι η στρατηγική για το Μεσανατολικό των Ομπάμα-Ερντογάν επηρεάζεται σε κρίσιμο, αν όχι καθοριστικό, βαθμό από εσωτερικές σκοπιμότητες:
•Η φορτωμένη εσωτερική νομοθετική ατζέντα του Ομπάμα ?που περιελάμβανε από το νομοσχέδιο για την Υγεία μέχρι τον έλεγχο της χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας- απαιτούσε αυξημένες πλειοψηφίες στο Κογκρέσο. Με ανοικτά ταυτόχρονα τα αδιέξοδα μέτωπα της εμπλοκής σε Ιράκ και Αφγανιστάν, είναι φανερό ότι ο Λευκός Οίκος δεν είχε την πολυτέλεια να συγκρουσθεί με το φιλοϊσραηλινό λόμπι.
•Σε ό,τι αφορά την Τουρκία, είναι εξίσου φανερό ότι στην πολιτική του Ερντογάν για το Μεσανατολικό κυριάρχησαν οι εσωτερικές σκοπιμότητες: Η σκληρή γλώσσα που χρησιμοποίησε έναντι του Ισραήλ είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στην συντριπτική πλειονότητα της κοινής γνώμης ενώ η επιδείνωση των σχέσεων Αγκυρας - Τελ Αβίβ προβάλλει ως εξέλιξη που στερεί από το κεμαλικό κατεστημένο έναν πολύτιμο σύμμαχο.
Με δύο λόγια, εάν το πολιτικό Ισλάμ ταυτίζεται με τον αραβομουσουλμανικό κόσμο και η κεμαλική ελίτ με το Ισραήλ, είναι φανερό ότι όσο οξύνεται η εσωτερική αντιπαράθεση στην Τουρκία τόσο εξάγεται στην Μέση Ανατολή.
Φόβος για τον επικίνδυνο νέο ηγέτη
Πέραν από μια σύντομη περίοδο όπου η Αγκυρα έμοιαζε να προσφέρει μεσολάβηση μεταξύ Ισραήλ και Συρίας, το Τελ Αβίβ είδε πολύ σύντομα την τουρκική δραστηριοποίηση στη Μέση Ανατολή ως απειλή στρατηγικών διαστάσεων, παρόμοια με αυτήν που προέρχεται από το Ιράν. Στην οπτική της ισραηλινής πλευράς, η Αγκυρα πριμοδοτεί το μέτωπο της αδιαλλαξίας στην αραβική πλευρά με τις στενές σχέσεις που έχει αναπτύξει με τη Συρία, τη Χεζμπολά στον Λίβανο, τη Χαμάς στη Γάζα και, φυσικά, τη συνεργασία της με τον έτερο υποστηρικτή των παραπάνω, την Τεχεράνη. Ετσι, η Αγκυρα δεν προβάλλει πλέον ως μεσολαβητής αλλά ως επίδοξος ηγέτης του αραβομουσουλμανικού κόσμου, ως εξαγωγέας ενός ιδιότυπου πολιτικού ριζοσπαστισμού του σουνητικού Ισλάμ. Το Ισραήλ με τη σημερινή του ηγεσία δεν μπορεί να δει θετικά την Τουρκία, ούτε δηλαδή ως ανταγωνίστρια του Ιράν, ούτε ως φράγμα σε ακραίους εξτρεμισμούς τύπου Αλ Κάιντα. Εάν η δραστηριοποίηση της Αγκυρας στη Μέση Ανατολή προσλαμβάνεται ως απειλή από το Τελ Αβίβ τότε είναι βέβαιο ότι η ισραηλινή πλευρά θα επιχειρήσει να πλαγιοκοπήσει την Τουρκία σε όλα τα ανοικτά της μέτωπα (το Κουρδικό, το Αρμενικό, τις ελληνοτουρκικές διαφορές και το Κυπριακό) ενώ ταυτόχρονα θα επιχειρήσει να πλήξει την αξιοπιστία των Ερντογάν - Νταβούτογλου στα Βαλκάνια.Ως προς τα Βαλκάνια, είναι χαρακτηριστικό πρόσφατο δημοσίευμα της τουρκικής φιλοκυβερνητικής εφημερίδας «Ζαμάν» που αναφέρεται στην προσπάθεια του Νετανιάχου να πείσει τον πρωθυπουργό των Σκοπίων Γκρουέφσκι. ότι υπάρχει κίνδυνος ισλαμικής εξτρεμιστικής δραστηριοποίησης στον αλβανόφωνο πληθυσμό της χώρας με υποκινητή την Αγκυρα.
Ο θησαυρός του φυσικού αερίου
Μεταξύ Κύπρου, Λιβάνου, Ισραήλ και Αιγύπτου έχουν εντοπισθεί τεράστιες ποσότητες φυσικού αερίου. Στους ειδικούς επικρατεί η βεβαιότητα ότι οι περιοχές στις οποίες Ισραήλ και Κυπριακή Δημοκρατία έχουν παραχωρήσει άδειες έρευνας επικοινωνούν, ότι πρόκειται δηλαδή για ένα κοινό κοίτασμα.
Ετσι ανακύπτει η ανάγκη οριοθέτησης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης στην Ανατολική Μεσόγειο, μία διαδικασία που μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία νέων μετώπων πολιτικής αντιπαράθεσης, αλλά και στην αναζωπύρωση παλαιών:
•Να βρεθούν η Κύπρος, η Αίγυπτος η Ελλάδα και το Ισραήλ σε αντιπαράθεση με την Τουρκία, με δεδομένες τις γνωστές της θέσεις για την υφαλοκρηπίδα και την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη σε ό,τι αφορά τις νήσους.
•Να υπάρξει εσωτερική διαμάχη στον Λίβανο με τη Χεζμπολά, υποκινούμενη από την Αγκυρα και την Τεχεράνη, ώστε η Βηρυτός να μην μετάσχει στην οριοθέτηση, μια εξέλιξη που εκ των πραγμάτων θα ήταν μια πρώτη σημαντική διαφοροποίησή της από τη γραμμή πλεύσης της Συρίας, του Ιράν αλλά και της Τουρκίας.
•Καθώς μεγάλο τμήμα των κοιτασμάτων βρίσκονται στα ανοικτά της Γάζας να καταστεί ο σημερινός αποκλεισμός εργαλείο ώστε να δημιουργήσει το Ισραήλ τετελεσμένα σε βάρος του μελλοντικού παλαιστινιακού κράτους.
•Να αποκτήσει η κυβέρνηση Ερντογάν έναν ακόμη λόγο να μην επείγεται να δώσει στην τουρκοκυπριακή ηγεσία το «πράσινο φως» για την επίλυση του Κυπριακού.
Τα όρια της τουρκικής εμβέλειας στη Μ. Ανατολή
Τούτων λεχθέντων, είναι σημαντικό μετά τις ευκαιρίες να αποσαφηνισθούν και τα όρια του όποιου ρόλου της Αγκυρας στη Μέση Ανατολή:
Πρώτον, η κυβέρνηση Ερντογάν μπόρεσε και δραστηριοποιήθηκε στο κενό το οποίο προκλήθηκε από την απουσία αραβικής δύναμης με τη βούληση αλλά και τη δυνατότητα να ασκήσει πολιτική περιφερειακής δύναμης: Η Αίγυπτος είναι βυθισμένη στην εσωστρέφεια της διαδοχής Μουμπάρακ, το Ιράκ μόνον κατ’ όνομα υφίσταται ως ενιαίο κράτος, η Συρία είναι εξαρτημένη από τη συμμαχία της με το Ιράν. Ετσι η Αγκυρα μπορεί και προβάλλει ως εκπρόσωπος και προστάτης του αραβομουσουλμανικού κόσμου και, εκ των πραγμάτων, τερματίζει το μονοπώλιο ενός παρόμοιου ρόλου που είχε διασφαλίσει τα τελευταία χρόνια η Τεχεράνη.
Δεύτερον, στην περίπτωση που μία μελλοντική κυβέρνηση στο Ισραήλ επιλέξει να αναλάβει το κόστος ενός συνολικού συμβιβασμού, η παρουσία της Αγκυρας μπορεί, από παρενόχληση που συνιστά σήμερα, να γίνει επιβοηθητική παράμετρος ως προς την εγγύηση του όποιου συμβιβασμού.
Τρίτον, η σημερινή σύμπλευση Αγκυρας - Τεχεράνης είναι συγκυριακή και οριοθετημένη: Εάν το Ιράν προχωρήσει στην απόκτηση πυρηνικών όπλων, η Τουρκία μαζί με την Αίγυπτο και τη Σαουδική Αραβία, αρχικώς θα προσπαθήσουν να αποτρέψουν μια παρόμοια εξέλιξη και στη συνέχεια θα επιδιώξουν και αυτές να ενταχθούν στην Πυρηνική Λέσχη.
Ευκαιρίες για την ελληνική διπλωματία
Από τα παραπάνω, γίνεται φανερό ότι η συνεργασία με το Ισραήλ πρέπει να οικοδομηθεί με βάση τη διαπίστωση ότι τα συμφέροντα των δύο πλευρών δεν συγκρούονται ευθέως καθώς και ότι η ανάπτυξη των διμερών σχέσεων και της συνεργασίας ενισχύει τη συνολική περιφερειακή πολιτική αξιοπιστία και των δύο πλευρών. Η σημερινή ακραία επιδείνωση των διμερών σχέσεων Αγκυρας - Τελ Αβίβ είναι συγκυριακή, με μόνο ερώτημα τη διάρκειά της. Αργά ή γρήγορα, όπως είδαμε παραπάνω, όταν κατασιγάσει η εσωτερική αντιπαράθεση στην Τουρκία και στο Ισραήλ αναδειχθεί ηγεσία που δεν θα παίζει το παιχνίδι της καθυστέρησης αλλά θα επείγεται για λύση, οι διμερείς σχέσεις θα ισορροπήσουν με παράγοντα συνδιαμόρφωσης τη μέχρι τότε πρόοδο στις σχέσεις Αθήνας - Τελ Αβίβ.
Στους εν διαμορφώσει νέους περιφερειακούς συσχετισμούς, τίποτε δεν θα είναι όπως πριν: Το κύριο χαρακτηριστικό της αναδυόμενης Νέας Μέσης Ανατολής είναι ότι οι περιφερειακές ισορροπίες θα είναι συνάρτηση κατά κύριο λόγο των συσχετισμών που θα διαμορφωθούν ανάμεσα στις δυνάμεις της περιοχής. Σε αυτό νέο αυτό ασταθές, πολυπαραμετρικό και απρόβλεπτο τοπίο, η Αθήνα έχει περιθώριο άσκησης δικού της ρόλου, μέρος έστω μικρό της δυναμικής μίας συνολικής επίλυσης και σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να αποτελέσει μέρος του προβλήματος με την εισαγωγή των «μεσανατολικών» αντιπαραθέσεων και συγκρούσεων ως παράγοντα περιπλοκής και επιδείνωσης των ελληνικών προβλημάτων ασφάλειας.
Ημερησία
